Pandemi döneminde aşı uygulamaları küresel bir öncelik haline gelirken, şimdi de kızamık, suçiçeği gibi çocukluk çağı hastalıklarının yeniden artış göstermesiyle birlikte birçok ülkede “zorunlu aşı” politikaları tekrar gündeme geldi. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), aşı tereddüdünü küresel sağlık için ciddi bir tehdit olarak değerlendiriyor. Özellikle Avrupa’da, aşı karşıtı hareketlerin etkisiyle bazı hastalıklarda bağışıklık eşiğinin altına düşülmesi, zorunlu aşı uygulamalarının tekrar yasal zemine oturtulmasına neden oldu.

Türkiye’de de bu tartışma güncelliğini koruyor. Yasal bir zorunluluk olmamasına rağmen, Sağlık Bakanlığı’nın bazı aşıları fiilen zorunlu hale getirdiği ve ebeveynlerin çocukları adına verdikleri aşı rızasının çoğu zaman bilgilendirilmeden alındığı yönünde eleştiriler var. Bu durum, bireyin hak ve özgürlükleriyle toplum sağlığı arasındaki hukuki dengeyi tekrar masaya yatırmayı zorunlu kılıyor.

A.) Temel Hak ve Özgürlükler Açısından Zorunlu Aşılar

Zorunlu aşı uygulamaları, bireyin temel hak ve özgürlükleriyle kamu yararı arasında hassas bir denge gerektirir. Bu denge, özellikle beden bütünlüğü ve kişisel özerklik hakları söz konusu olduğunda hukuki tartışmalara yol açmaktadır. Devletin toplum sağlığını koruma yükümlülüğü ile bireyin kendi bedeni üzerindeki tasarruf hakkı arasında nasıl bir sınır çizileceği konusu, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde tartışılmakta ve yargı kararlarıyla şekillenmektedir.

Öncelikle, zorunlu aşı uygulamaları, bireylerin fiziksel bütünlüğüne doğrudan müdahale niteliği taşıyan tıbbi işlemlerdir. Bu müdahalenin hukuka uygun olabilmesi için Anayasa’da yer alan temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin ilkeler çerçevesinde değerlendirme yapılması gerekir. Anayasa’nın 13. maddesine göre, temel hak ve özgürlükler, yalnızca kanunla sınırlanabilir ve bu sınırlamalar demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun, ölçülü ve kamu yararına yönelik olmalıdır. Ayrıca, Anayasa’nın 17. maddesi uyarınca herkes, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir; bu madde beden bütünlüğüne rıza dışında yapılan müdahalelere karşı anayasal güvence sağlar.

Zorunlu aşı uygulamalarına dair en belirgin sorun, bu uygulamaların açık bir yasal dayanağının bulunup bulunmadığıdır. 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 57. ve 72. maddelerinde toplum sağlığını korumaya yönelik olarak alınabilecek önlemler genel olarak düzenlenmiştir; ancak bu hükümler çocuklara veya yetişkinlere yönelik aşıların zorunlu olup olmadığını doğrudan belirtmemektedir. Yargı mercileri de bu belirsizliği, bireyin rızası olmadan aşı yapılmasının hukuki dayanağı olmadığı yönünde değerlendirmektedir. Nitekim Anayasa Mahkemesi, 2013/1789 başvuru numaralı kararında, açık kanuni düzenleme bulunmaksızın yapılan aşı uygulamasının Anayasa’nın 17. maddesini ihlal ettiğine hükmetmiştir.

Aynı zamanda, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatları da bu konuda yol göstericidir. Mahkeme, Vavřička v. Çekya kararında, çocuklara yönelik zorunlu aşı uygulamalarının kamu sağlığının korunması amacıyla meşru olabileceğini, ancak bu müdahalelerin ölçülü olması gerektiğini vurgulamıştır. AİHM’e göre, kamu sağlığı gerekçesiyle getirilen sınırlamalar, bireyin özel hayatına yapılan müdahaleyi dengelemeli ve demokratik toplum düzeniyle bağdaşmalıdır. Bu noktada mahkeme, çocukların üstün yararı ilkesini de göz önünde bulundurarak, zorunlu aşı uygulamalarının mutlak biçimde özel hayata saygı hakkını ihlal etmediğine karar vermiştir.

B.) Başvuru Yolları ve Yargı Süreci

Zorunlu aşı kararları kimi zaman velilerin rızası olmadan, hatta açık bilgilendirme yapılmadan uygulanabiliyor. Ailelerin bu konuda yeterince aydınlatılmadığı, yargı mercilerinin ise uygulamaların dayanağını her olayda somut olarak değerlendirdiği görülüyor. Uygulamada yaşanan bir diğer sorun ise; mahkemeye başvurmak için genellikle aşının uygulanmasının beklenmesi, yani fiilen bir hak ihlali yaşanmasının gerekmesi. Oysa bu tür işlemler, potansiyel ihlal tehdidi içerse dahi önleyici nitelikte yargı denetimine konu olabilir.

Bu gibi durumlarda, hem idari hem anayasal başvuru yolları ile hak arama mümkündür. Ancak her somut olayın koşulları farklılık gösterebilir. Bu nedenle hukuki başvuru süreci başlamadan önce uzman bir avukata danışmak, doğru yöntemle hareket edilmesini sağlar.

C.) Hangi Davalar Açılabilir?

İdari yargı açısından değerlendirildiğinde, zorunlu aşı kararları idari işlem niteliğinde olup, bu işlemlerin yargısal denetimi İdare Mahkemeleri aracılığıyla mümkündür. Bu tür işlemlere karşı, işlemin öğrenildiği veya tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gün içinde iptal davası açılabilir. Yürütmenin durdurulması talebiyle birlikte açılan davalarda, yargı mercileri, öncelikle işlemin açıkça hukuka aykırı olup olmadığını ve telafisi güç zarar doğup doğmayacağını değerlendirir. Eğer aşı uygulaması, açık bir yasal düzenleme olmaksızın ve kişinin rızası dışında yapılıyorsa, mahkemeler yürütmenin durdurulması kararı verebilir. Ayrıca, zorunlu aşı nedeniyle fiziksel veya ruhsal zarara uğrayan kişiler, tam yargı davası yoluyla tazminat talebinde bulunabilirler. Ancak bu taleplerde, zararın oluştuğu ve aşıyla nedensellik ilişkisi arasında bağ bulunduğunun ispatı önemlidir.

Zorunlu aşı uygulamalarına karşı Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılması da mümkündür. Başvuru için iç hukuk yollarının tüketilmesi ve başvurunun 30 gün içinde yapılması gerekir. Anayasa Mahkemesi, bireylerin bedensel bütünlük haklarına yönelik müdahalelerde özellikle açık yasal dayanak ve rıza koşullarına dikkat etmektedir. AİHM’e başvuru ise Anayasa Mahkemesi’nin bireysel başvuruyu sonuçlandırmasının ardından 6 ay içinde mümkündür. AİHM, başvurularda kişisel mağduriyetin, müdahalenin ölçüsüzlüğünün ve iç hukuk yollarının tüketilmiş olmasının ispatını aramaktadır.

D.) Kimler Başvurabilir ?

Aşı yapılacak kişi reşit ve fiil ehliyetine sahipse kendisi, çocuklar için ise ebeveynleri dava açma hakkına sahiptir. Özgürlük hakkı, doğrudan kişisel bir hak olduğu için üçüncü kişilerin genel dava açma ehliyeti yoktur.

Sonuç olarak, zorunlu aşı uygulamaları, bireyin temel hak ve özgürlükleri ile toplum sağlığı arasında kurulan hassas bir dengeye dayanmaktadır. Bu dengenin korunabilmesi için uygulamaların açık kanuni dayanakla desteklenmesi, rıza ilkesine uygun olması ve ölçülülük ilkesine riayet edilmesi şarttır. Yargı mercileri, bireyin özel hayatına ve bedensel bütünlüğüne yönelik müdahaleleri titizlikle değerlendirmekte ve kamu otoritelerinden şeffaf, hukuka uygun ve gerekçeli kararlar beklemektedir. Bu sebeple, zorunlu aşıya maruz kalan bireylerin, hak ihlali durumunda başvurabilecekleri çok sayıda hukuki yol bulunmaktadır. Ancak her somut olayın özellikleri farklı olabileceğinden, bireylerin uzman hukukçulardan destek almaları, haklarını etkin biçimde koruyabilmeleri açısından önemlidir.

E.) Zorunlu Aşı Emsal Kararlar

Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru, B. 2014/4077, K.T. 29.06.2016

“VELAYET ALTINDA BULUNAN BAŞVURUCUYA ZORUNLU ÇOCUKLUK DÖNEMİ AŞILARININ UYGULANMASI NEDENİYLE MADDİ VE MANEVİ VARLIĞIN KORUNMASI VE GELİŞTİRİLMESİ HAKKI İHLAL EDİLMİŞTİR

Özeti:
A. Maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞU,
B. 1. Zorunlu aşı uygulaması açısından Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkının İHLAL EDİLDİĞİ,
2. Zorunlu topuk kanı uygulaması açısından Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkının İHLAL EDİLMEDİĞİ,
C. Kararın bir örneğinin zorunlu aşı uygulaması açısından maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Mersin 2. Çocuk Mahkemesine GÖNDERİLMESİ,
D. 206,10 TL harçtan oluşan yargılama giderinin BAŞVURUCUYA ÖDENMESİ,
E. Ödemenin, kararın tebliğini takiben başvurucunun Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılması, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASI,
F. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİ Hakkında.”

Bu makale Mihriban Beritan AYGÜN’ün katkılarıyla hazırlanmıştır. 

NOT: Bu yazımız, bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İzinsiz paylaşılması halinde, hukuki süreç başlatılacaktır. 

Dike Hukuk ile iletişime geçmek için: https://wa.me/905337608453

ZORUNLU AŞI UYGULAMASI yazısı ilk önce Dike Hukuk üzerinde ortaya çıktı.

“Bireysel başvuru, herkesin Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye’nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla başvurabileceği bir hak arama yoludur. “ ( https://www.anayasa.gov.tr/)

Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru, 2010 yılında  yapılan Anayasa değişikliğiyle hukuk sistemimize girmiştir. Nispeten yeni olan bu yol hak kaybına uğradıklarını düşünen  vatandaşlarımız için iç hukuk sitemimizdeki son yoldur.  Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru, herkesin Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki haklarından herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla başvurabileceği bir hak arama yoludur. Bu yola başvurmak için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması gerekmektedir.

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek olarak Türkiye’nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki hak ve hürriyetlerin herhangi birisinin kamu gücü tarafından ihlalinden kaynaklı olarak başvuru yapılabilir. Bu kapsamda  yaşama hakkı, kişi hürriyeti ve güvenliği, işkence ve eziyet yasağı , hak arama hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, mülkiyet hakkı, temel hak ve hürriyetlerin korunması gibi hakların ihlal edilmesi halinde kişi Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hakkını kullanabilir.

II-) BİREYSEL BAŞVURU NASIL YAPILIR ?

Bireysel başvuru adliyelerdeki ön bürolardan yapılır. Bireysel başvuruya konu etmek istediğiniz kararı hangi mahkeme vermişse o mahkeme türündeki herhangi bir ön bürodan bireysel başvurunuzu yapabilirsiniz. Örneğin İzmir 10. Asliye Ceza Mahkemesinin verdiği bir karar için Türkiyede herhangi bir adliyenin Asliye Ceza Mahkemesi ön bürosundan bireysel başvuru yapabilirsiniz. Ancak unutmamalısınız ki bireysel başvuru yaparken bireysel başvuru formunu doldurmak zorundasınız. Herhangi bir dilekçe ile başvuru yapmak mümkün değildir. AYM’nin belirlediği  matbu formun ilgili yerlerini doldurarak başvuru yapmak zorunludur.

A-) BİREYSEL BAŞVURU FORMU NASIL TEMİN EDİLİR ?

https://www.anayasa.gov.tr/tr/bireysel-basvuru/bireysel-basvuru-elektronik-formu/ adresinden formu indirdikten sonra doldurabilirsiniz.  Yukarıdaki adres Anayasa Mahkemesinin resmi internet adresidir.

Ancak bu linkteki başvuru formunun indirildikten sonra açılıp doldurulabilmesi için ilgili programların bilgisayarınızda yüklü olduğundan emin olmalısınız.

B-) BİREYSEL BAŞVURU UYAP’TAN YAPILABİLİR Mİ ?

Bireysel başvuru maalesef ki UYAP üzerinden yapılamamaktadır. Her ne kadar buna ilişkin çalışmalar sürüyor olsa da kısa zamanda çalışmanın bitmesi beklenmemektedir. Fiziken başvuru yaptıktan yaklaşık 1 ay sonra UYAP üzerinden bireysel başvurunuzu sorgulayabilirsiniz.

C-) ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURUDA SÜRE

6216 sayılı Kanun’un 47. maddesinin beşinci fıkrasına göre Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru süresi olağan kanun yollarını tüketen nihai işlemin başvurucuya tebliğ edildiği tarihten veya kanun yolu öngörülmemişse ihlâlin öğrenildiği tarihten başlayarak 30 gündür. Başvuru süresi, bireysel başvurunun ön şartlarından biri olup, incelemenin her aşamasında dikkate alınması gereken kamu düzeninden kaynaklanan bir usul kuralıdır. Bu nedenle bu süreler geçtikten sonra yapılan başvurular ise süre aşımı nedeniyle incelenemeyecektir. Ancak mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde bireysel başvuruda bulunamayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde, mazeretiyle ilgili açıklamalara başvuru formunda yer verip mazeretini ispatlayan belgeleri başvuru formuna ekleyerek Anayasa Mahkemesine başvurabilirler.

Burada en önemli hususlardan bir tanesi de bireysel başvuruya konu edilecek kararı  UYAP sistemi üzerinden öğrenmenin süreye etkisi konusudur. Diyelim ki dosyanız Yargıtay önünde temyiz aşamasında, UYAP sistemine girdiğiniz ve Yargıtay ilgili dairesi tarafından gerekçeli kararın yüklendiğini gördünüz ardından kararı açtınız. İşte burada AYM 30 günlük hak düşürücü  bireysel  başvuru  süresinin başlangıcı için bunu yeterli görmekte, gerekçeli kararın tebliğ edilmesini beklememektedir. O yüzden UYAP sistemi üzerinden açtığınız evrakları  dikkatlice açmanız ve bu konuyu avukatınıza bildirmeniz önem arz etmektedir. Aksi takdirde hak kaybı oluşabilir, istemeden bireysel başvuru süresini kaçırabilirsiniz.

III-) BİREYSEL BAŞVURUNUN TAKİBİ

A-) BİREYSEL BAŞVURU NE ZAMAN KARARA BAĞLANIR ?

Bireysel başvurular geliş sırasına göre incelenerek karara bağlanır. Ancak Anayasa Mahkemesi, başvuruların konuları itibariyle önemini ve aciliyetini göz önünde bulundurarak tespit ettiği kriterler çerçevesinde farklı bir inceleme sıralaması belirleyebilir. 2023 yılı itibari ile yapılan tüm bireysel başvuru kararlarının ortalama karar süresini 2 yıl 6 ay 27 gün olduğu tespit edilmiştir. Ancak bu süre ortalama bir  süredir. Sizin başvurunuz daha erken veya daha geç sonuçlanabilir.

B-) BİREYSEL BAŞVURU DURUMUNU NEREDEN SORGULAYABİLİRİM ?

Daha önce yaptığınız bireysel başvurunun hangi aşamada olduğunu UYAP sistemi üzerinden bireysel başvuru sorgula sekmesine tıklayarak öğrenebilirsiniz. UYAP Vatandaş sistemine e-devlet şifreniz ile giriş yapabilirsiniz.

Çok sayıda başvuru şekil şartlarını taşımadığı için kabul edilebilirlik incelemesinden geçememektedir. Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru oldukça teknik bir konu olup alanında deneyimli bir avukatla çalışmak önem arz etmektedir. Ülkemiz hukuk sisteminin son karar mercii olan bu imkanın usul hataları sebebiyle boşa gitmesi telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğuracaktır. Konu hakkında detaylı bilgi sahibi olmak için iletişim formunu doldurarak veya telefonla bize ulaşabilirsiniz.

NOT: Bu yazımız, bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İzinsiz paylaşılması halinde, hukuki süreç başlatılacaktır.

Dike Hukuk ile iletişime geçmek için: https://wa.me/905337608453

ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURU yazısı ilk önce Dike Hukuk üzerinde ortaya çıktı.