A/T 11 Formüleri Almanya-Türkiye arasındaki ikili anlaşmaya dayanmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti ile Federal Almanya Cumhuriyeti arasında 30.04.1964 tarihinde imzalanan Sosyal Güvenlik Sözleşmesi, sosyal güvenlik hukukunun temel prensiplerinden biri olan mülkilik ilkesine, yalnızca sözleşmede öngörülen hâllerle sınırlı olmak üzere istisna getirmektedir. Bu sözleşme uyarınca, Türkiye’de sosyal güvenlik sistemine tâbi bulunan bazı kişilerin, Almanya’da bulundukları süre boyunca sözleşmede belirlenen koşullar dâhilinde sağlık yardımlarından yararlanabilmeleri mümkün hâle gelmiştir.

Bu çerçevede düzenlenen A/T 11 Formüleri, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından verilen ve ilgili kişinin Almanya’da bulunduğu süre içinde ortaya çıkabilecek acil ve tıbben zorunlu sağlık giderlerinin, Türkiye–Almanya Sosyal Güvenlik Sözleşmesi hükümleri doğrultusunda karşılanacağını gösteren bir sağlık yardımı belgesidir. A/T 11, Alman sosyal güvenlik sistemi içerisinde bağımsız veya tam kapsamlı bir sağlık sigortası statüsü yaratmamakta; yalnızca sözleşmede açıkça öngörülen sağlık yardımları bakımından geçerlilik taşımaktadır. Bu yönüyle belge, ikame bir sigorta değil, sözleşmeye dayalı sınırlı bir sağlık güvencesi aracıdır.

Türkiye’nin uluslararası sosyal güvenlik ilişkileri Almanya ile sınırlı olmayıp; Hollanda (N/TUR), Avusturya (A/TR), Fransa (SE), Belçika (BE/TR) gibi birçok ülke ile sağlık yardımlarını da kapsayan ikili sosyal güvenlik sözleşmeleri mevcuttur. Ancak bu sözleşmelerin her biri, kapsam ve yararlanıcı gruplar bakımından farklı hükümler içermektedir. Bu nedenle Almanya bakımından uygulanan A/T 11 formülerinin, diğer ülkeler açısından birebir geçerli olduğu yönündeki değerlendirme hukuken isabetli değildir. Her bir ülke bakımından geçerli olan formülerin kapsamı, ilgili ikili sözleşme hükümleri çerçevesinde ayrıca ele alınmalıdır.

A/T 11 belgesi, özellikle Almanya’da öğrenim gören öğrenciler açısından önemli bir ekonomik avantaj sağlayabilmektedir. Almanya’da yasal öğrenci kamu sağlık sigortası primlerinin aylık yaklaşık 125–150 Euro seviyesinde olduğu dikkate alındığında, A/T 11 belgesinin hukuken geçerli olduğu hâllerde zorunlu Alman kamu sağlık sigortasına geçiş yapılmaksızın sağlık güvencesinin sürdürülmesi, yıllık bazda kayda değer bir maliyet avantajı yaratmaktadır. Bununla birlikte, bu avantajın mutlak ve sınırsız olmadığı; yalnızca A/T 11 belgesinin geçerli kabul edildiği kişi grupları ve sürelerle sınırlı olduğu özellikle vurgulanmalıdır.

II-) Kimler A/T 11 ’den Yararlanabilir?

A/T 11 belgesinden yararlanma hakkı, kişinin Türkiye’deki sosyal güvenlik statüsüne bağlıdır. Bu belge, herkese açık bir sağlık sigortası olmayıp; yalnızca Türkiye’de sosyal güvenlik sistemi kapsamında sağlık yardımı hakkı bulunan kişiler için, Almanya’da bulunulan süreyle sınırlı olarak SGK tarafından düzenlenmektedir.

A-) Bakmakla Yükümlü Olunan Kişiler

Türkiye’de genel sağlık sigortası kapsamında bulunan bir sigortalının bakmakla yükümlü olduğu aile bireyleri, A/T 11 belgesinden yararlanabilen temel gruplardan biridir. Öğrenim amacıyla Almanya’da bulunan öğrenciler, uygulamada bu grubun önemli bir bölümünü oluşturmaktadır.

Bununla birlikte, öğrenciler açısından A/T 11 belgesi otomatik bir hak niteliği taşımamaktadır. Belgenin düzenlenebilmesi için, öğrencinin SGK nezdinde bakmakla yükümlü olunan kişi statüsünün fiilen devam ediyor olması gerekmektedir. Bu kapsamda uygulamada dikkate alınan başlıca hususlar şunlardır:

Erkek öğrenciler bakımından, 5510 sayılı Kanun ve SGK uygulamaları gereği 25 yaş sınırı genel kural olarak esas alınmakta; öğrencinin 25 yaşını doldurmamış olması ve öğreniminin devam etmesi aranmaktadır.

Kız çocukları yönünden mevzuatta yaş sınırı bakımından daha esnek düzenlemeler bulunmakla birlikte, uluslararası sağlık yardımlarına ilişkin uygulamada SGK tarafından çoğunlukla 25 yaş sınırının esas alındığı görülmektedir. Bu nedenle her somut olayda SGK’nın güncel uygulamasının dikkate alınması gerekmektedir.

Öğrencinin Türkiye’de kendi adına genel sağlık sigortalısı olmaması, başka bir ifadeyle ayrı bir GSS yükümlülüğünün doğmamış olması önem taşır. Bakmakla yükümlü olunan kişi statüsü sona ermiş veya askıya alınmış olan öğrenciler adına A/T 11 belgesi düzenlenmesi mümkün değildir.

Bu nedenle Almanya’da öğrenim gören her öğrencinin A/T 11 belgesi alabileceği yönündeki yaygın kanaat doğru değildir; her başvuru, kişinin SGK kayıtları esas alınarak ayrıca değerlendirilir.

B-) Emekliler ile Dul ve Yetim Aylığı Alanlar

Türkiye’den emekli aylığı, dul aylığı veya yetim aylığı alan kişiler de A/T 11 belgesinden yararlanabilen gruplar arasında yer almaktadır. Bu kişiler bakımından belge, çoğunlukla kısa süreli ve geçici Almanya ziyaretleri için düzenlenmektedir.

C-) Geçici Görevle Almanya’ya Gönderilen Sigortalılar

Türkiye’de bir işverene bağlı olarak sigortalı çalışmakta iken, işvereni tarafından Almanya’ya geçici görevle gönderilen sigortalılar, görevlendirme süresinin altı ayı aşmaması hâlinde bu düzenlemeden yararlanabilmektedir. Bu kapsamda, sigortalının kendisiyle birlikte bakmakla yükümlü olduğu aile bireyleri adına da belge düzenlenmesi mümkündür. Görevlendirme süresinin altı ayı aşması hâlinde ise A/T 11 değil, A/T 6 formülerinin uygulanması gündeme gelmektedir.

III-) A/T 11 Belgesinden Yararlanamayacak Kimseler

Mevcut mevzuat ve SGK’nın idari uygulamaları çerçevesinde, Türkiye’de aktif olarak çalışan ve Almanya’ya kısa süreli dahi olsa çalışma ilişkisi kapsamında giden 4/a kapsamındaki sigortalılar ile 4/b kapsamında kendi adına prim ödeyen Bağ-Kur’lular bakımından A/T 11 belgesi düzenleneceğine ilişkin açık bir idari düzenleme bulunmamaktadır. Ayrıca, Genel Sağlık Sigortası kapsamında olmakla birlikte primleri devlet tarafından karşılanan 60/c kapsamındaki kişiler de A/T 11 belgesinden yararlanamamaktadır. Bu kişi grupları açısından, Almanya’da sağlık güvencesi, Alman mevzuatı uyarınca yapılacak yerel sağlık sigortası düzenlemeleri aracılığıyla sağlanmaktadır.

IV-) A/T 11 Belgesi İçin Başvuru Aşamaları

A/T 11 belgesinden yararlanabilmek için sürecin yalnızca Almanya ayağı değil, Türkiye’de SGK nezdinde yürütülen başvuru aşaması da önem taşır. Uygulamada en sık başvuruda bulunan grup öğrenciler olmakla birlikte, belgenin düzenlenme koşulları ve SGK tarafından talep edilen belgeler kişinin sosyal güvenlik statüsüne göre değişebilmektedir.

• Öğrenim amacıyla Almanya’ya gidecek ve Türkiye’de bakmakla yükümlü olunan kişi statüsü devam eden öğrenciler, ikamet ettikleri yerdeki SGK Sosyal Güvenlik Merkezine şahsen başvurarak A/T 11 belgesi talep ederler.
• Bu başvuru sırasında genellikle Almanya’daki eğitim kurumundan alınmış kabul veya kayıt belgesi, kimlik bilgileri ve gidiş amacını gösteren belgeler istenmekte; öğrencinin bakmakla yükümlü olunan kişi statüsü ile genel sağlık sigortası durumu SGK tarafından sistem üzerinden kontrol edilmektedir.
• Başvurunun eksiksiz yapılması hâlinde A/T 11 belgesi çoğu durumda kısa süre içinde düzenlenmekle birlikte, işlem süresi SGK birimlerinin uygulamalarına ve başvurunun niteliğine göre değişebilmektedir.
• SGK tarafından düzenlenen belgede, Almanya’da başvurulması gereken yetkili Alman kamu sağlık sigortası kurumu açıkça belirtilir ve kişi Almanya’ya vardığında bu kuruma başvurarak belgenin sisteme kaydedilmesini sağlar.
• Öğrenciler bakımından bu işlem, üniversiteye zorunlu kamu sağlık sigortasından muafiyeti gösteren M10 bildiriminin iletilmesi açısından önem taşır.
• Bununla birlikte, emekliler, aylık alanlar veya geçici görevle Almanya’ya gönderilen sigortalılar açısından talep edilen belgeler ve izlenecek yol farklılık gösterebilmekte; özellikle görevlendirme süresinin altı ayı aşması hâlinde A/T 11 yerine A/T 6 belgesi gündeme gelmektedir.

A/T 11 uygulaması, uluslararası sosyal güvenlik sözleşmeleri ve SGK’nın güncel idari uygulamalarına dayandığından, her somut olayda farklı değerlendirmeler yapılabilmekte; bu nedenle sınırda kalan veya uzun süreli kalış içeren durumlarda başvuru öncesinde SGK’dan bilgi alınması ya da uluslararası sosyal güvenlik alanında uzman bir hukukçudan destek alınması yerinde olacaktır.

V-) Uygulamada Karşılaşılan Riskler ve Olası Hak Kayıpları

• A/T 11 belgesinin uygulamadaki geçerliliğini en fazla etkileyen hususların başında, öğrencinin Almanya’da çalışma faaliyetine başlaması gelmektedir. Türkiye’de bakmakla yükümlü olunan kişi statüsüne dayalı olarak düzenlenen A/T 11 belgesi, bu statünün devamına bağlıdır. Almanya’da sigortalılık doğuran bir işte çalışmaya başlanması hâlinde, öğrenci Türkiye’deki bakmakla yükümlü olunan kişi statüsünü kaybeder ve bu durum belgenin hukuken geçersiz hâle gelmesine yol açar.
• Uygulamada özellikle minijob (kısa süreli/ part-time işler) sınırının aşılması önem taşımaktadır. Almanya’da düşük gelirli ve sınırlı süreli işler bakımından öngörülen minijob rejimi, belirli koşullar altında sigorta yükümlülüğünü doğurmayabilmekle birlikte; bu sınırın aşılması veya çalışmanın niteliği gereği zorunlu sigortalılık kapsamına girmesi hâlinde, kişi Almanya sosyal güvenlik sistemine tâbi olur. Bu durumda belgenin artık kullanılamaz ve ilgili kişinin Almanya kamu sağlık sigortasına (gesetzliche Krankenversicherung) veya şartları varsa özel sağlık sigortasına geçmesi gerekir. Statü değişikliğinin ilgili kurumlara bildirilmemesi hâlinde, hem Almanya’da hem Türkiye’de idari ve mali yaptırımlarla karşılaşılması mümkündür.
• Bir diğer önemli risk alanı, belgenin geçerlilik süresinin sona ermesine rağmen yenileme başvurusunun yapılmamasıdır. Uygulamada A/T 11 belgeleri çoğunlukla altı aylık süreler için düzenlenmektedir. Sürenin bitiminde uzatma talebinde bulunulmaması hâlinde, kişi fiilen sigortasız duruma düşmekte ve bu dönemde alınan sağlık hizmetlerinin bedeli kendisine doğrudan fatura edilmektedir. Almanya’da sağlık hizmetlerinin yüksek maliyetli olduğu dikkate alındığında, bu durum ciddi ekonomik sonuçlar doğurabilmektedir.
• Ayrıca öğrenim süresinin uzaması, çalışma izni alınması, Almanya’daki kalış amacının değişmesi veya Türkiye’deki sosyal güvenlik statüsünde meydana gelen değişiklikler de belgenin geçerliliğini doğrudan etkilemektedir. Yanlış veya eksik beyan, geç bildirim ya da belgenin kapsamının hatalı yorumlanması; geriye dönük sağlık giderleri, üniversite kayıt süreçlerinde sorunlar ve bazı durumlarda Almanya’daki oturum işlemlerinin olumsuz etkilenmesi gibi sonuçlara yol açabilmektedir.

Sayılan sebeplerle  A/T 11 sürecinin, başvuru aşamasından kullanım süresinin sonuna kadar dikkatle takip edilmesi gerekmektedir. Özellikle başvuru öncesinde kişinin Türkiye’deki sosyal güvenlik statüsünün doğru analiz edilmesi, belge sürelerinin takibi ve Almanya’da olası çalışma planlarının hukuki çerçevede değerlendirilmesi, uygulamada en sık karşılaşılan hak kayıplarının önüne geçilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

NOT: Bu yazımız, bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İzinsiz paylaşılması halinde, hukuki süreç başlatılacaktır.

Dike Hukuk ile iletişime geçmek için: https://wa.me/905337608453

A/T 11 : ALMANYA-TÜRKİYE KISA SÜRELİ SAĞLIK SİGORTASI yazısı ilk önce Dike Hukuk üzerinde ortaya çıktı.

I. Azınlık

Avrupa, 400’den fazla azınlık grubuna ev sahipliği yapmaktadır ve kıta genelinde 100 milyondan fazla insan yerli azınlıklara mensuptur. Avrupa Birliği içinde bu sayı 50 milyonu aşmaktadır. Aslında, yaklaşık yedi Avrupalıdan biri ya yerli bir azınlığa mensuptur ya da bölgesel veya azınlık bir dil konuşmaktadır. Resmi AB istatistikleri, 24 resmi AB dilinin yanı sıra, 60’tan fazla bölgesel ve azınlık dilinin konuşulduğunu göstermektedir. Yaklaşık 40 milyon vatandaş bu azınlık dillerini konuşmaktadır. Tüm Avrupa kıtasında, 37’si ulusal dil olarak tanınan ve 53’ü “devleti olmayan diller” olarak sınıflandırılan toplam 90 dil vardır.

Azınlık kavramının tarihsel gelişimi incelenirse, azınlık kavramının antik çağlarda kullanılmadığı görülecektir. Antik Yunan ve Roma’da, sınıf ayrımlarına dayanan toplumsal yapı içindeki farklılıklar, kendilerini en baskın biçimde özgür vatandaşlar ve köleler olarak kendini göstermiştir. Dolayısıyla bu çağlarda, herhangi bir etnik ya da dini farklılık için azınlık ya da çoğunluk kavramı toplumda yer edinmemişti. Roma’nın yıkılması ile kurulan Ortaçağ krallıklarıyla birlikte yabancıları ve belirli toplulukları koruyan birçok belgenin ortaya çıktığı bilinmektedir ki bunlardan ilki Fransa Kralı IX. Louis’nin Haçlı Seferleri sırasında Lübnan çevresinde yaşayan Hıristiyan Marunileri Fransız tebaası olarak kabul ettiği ve onları korumaya söz verdiği belgedir.  Ayrıca Reconquista döneminde İspanya’da ve yayılma döneminde Osmanlı coğrafyasında da farklı dinlere mensup toplulukları koruyan ve himaye eden benzer belgelere rastlamak mümkündür.

Özellikle ulus devletlerin ortaya çıkmasıyla birlikte hukuki önem kazanan azınlık kavramı, Birinci ve İkinci Dünya Savaşları öncesinde uluslararası ilişkilerde tartışmalara yol açmıştır. Özellikle I. ve II. Dünya Savaşları arasında etnik sorunların çatışmalara neden olabileceğini düşünen büyük güçler, bazı azınlık gruplarının korunması şartıyla Polonya ve Çekoslovakya gibi devletlerin bağımsızlığını kabul etmişlerdir. Bu dönemde azınlıkların korunması, savaştan mağlup çıkan devletler için barış antlaşmalarının bir koşulu olarak öngörülmüş, ancak İtalya ve Fransa gibi galip devletlerdeki azınlıklar konusu Milletler Cemiyeti’nin gündemine dahil edilmemiştir.

Uluslararası hukuk, evrensel olarak kabul edilmiş bir azınlık tanımı yapmamaktadır. Buna rağmen bugün doktrinde en çok atıfta bulunulan tanım, 1979 yılında İtalyan hukukçu Francesco Capotorti tarafından BM İnsan Hakları Komisyonu Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu tarafından hazırlanan BM Etnik, Dini ve Dilsel Azınlıklara Mensup Kişilerin Hakları raporunda yer alan azınlık tanımıdır. Rapora göre azınlık, “bir Devletin nüfusunun geri kalanından sayısal olarak daha az olan, egemen olmayan, o Devletin vatandaşı olan, üyeleri nüfusun geri kalanından farklı etnik, dini veya dilsel özelliklere sahip olan ve kültürlerini, geleneklerini, dinlerini veya dillerini korumak için üstü kapalı da olsa bir dayanışma duygusu gösteren bir gruptur.” Bu tanım uluslararası alanda kabul görmüş ve daha sonraki azınlık tanımları için bir referans teşkil etmiştir.

II. Avrupa Konseyi ve Azınlıkların Korunması

Avrupa Konseyi, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından 5 Mayıs 1949’da 10 kurucu devletin imzaladığı bir antlaşma ile kuruldu. Kurucu Antlaşma olan Londra Antlaşması’nın giriş paragrafında da belirtildiği gibi, barışı güçlendirmek için bireysel özgürlük, siyasi özgürlük ve hukukun üstünlüğü ilkelerini sağlamak amacıyla kurulmuştur. Kurucu Antlaşma ve sayılan ilkelerinde azınlık haklarının korunmasından bahsedilmemektedir.”

Avrupa Konseyi’nin insan haklarının korunmasına ilişkin temel metni olan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) taslak hazırlama sürecinde, azınlık haklarının korunmasına ilişkin hükümlere yer verilip verilmeyeceği konusunda kapsamlı bir tartışma yaşanmıştır. 4 Kasım 1950’de kabul edilen Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde azınlıklarla ilgili herhangi bir hüküm yer almamaktadır. Konsey’in azınlık haklarını AİHS’ye dahil etmeme kararına ilişkin akademik literatürde çeşitli yorumlar bulunmaktadır. Bir görüşe göre, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi‘nde azınlık haklarının bulunmamasının Konsey’in kararını etkilemiştir. Diğer bir görüş ise, Sözleşme’nin devletlere pozitif yükümlülükler getirmeden sadece temel insan haklarını tesis etmeyi amaçladığını savunmaktadır. Yeni dünya ve Avrupa sisteminde azınlık haklarının marjinalleştirilmesinin ve temel metinlerden dışlanmasının bir başka nedeni de savaş yıllarında Orta ve Doğu Avrupa’daki bazı azınlık grubu liderlerinin Nazilerle işbirliği yapması ve savaş suçlarına karışmış olmasıdır. Sonuç olarak, azınlık hakları barış ve güvenlik için potansiyel bir tehdit olarak algılanmaya başlamıştır.

Sonuç olarak, sebepleri ne olursa olsun, AİHS azınlık haklarının korunmasına yönelik özel hükümler içermese de, Sözleşme’nin ayrımcılık yasağını ele alan 14. maddesi, üye devletlere Sözleşme’de tanınan hak ve özgürlüklerden cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasi veya diğer düşünceler, ulusal veya sosyal köken, ulusal bir azınlığa aidiyet, mülkiyet, doğum veya herhangi başka bir statü gibi kriterlere dayalı ayrımcılık yapılmaksızın yararlanılmasını sağlama yükümlülüğü getirmektedir. Sonuç olarak, AİHS sistemi, ulusal azınlıklar kavramını 14. Madde metnine açıkça dahil ederek, azınlık haklarını ayrımcılık yasağı çerçevesinde etkili bir şekilde korumuştur.

AİHM içtihadı bu korumayı örnekleyen çok sayıda dava içermektedir. Bu davalar temel olarak kendini tanımlama hakkı, insanlık dışı ve aşağılayıcı muamele yasağı, konuta saygı, özel yaşam hakkı, ifade, din, toplanma ve dernek kurma özgürlüğü ile eğitim ve serbest seçim hakkı ile ilgilidir. Ayrıca, HUDOC çevrimiçi AİHM içtihat platformunda “azınlıklar” terimiyle ilgili toplam 384 dava bulunmaktadır.

Öte yandan, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri ve diğer sosyalist Doğu Avrupa ülkelerinin dağılmasından sonra, ‘azınlık sorunu’ Avrupa Konseyi ve AGİT gibi Avrupa örgütleri için bir endişe kaynağı olarak yeniden ortaya çıkmıştır. Bu alanda yapılan çalışmaların ardından Avrupa devletleri, azınlık sorununun yeni tehditler oluşturmasını önlemek için asgari norm ve standartlar belirlemeye karar vermişlerdir. Ayrıca, bu norm ve standartlara uyumun izlenmesi için uluslararası mekanizmaların oluşturulmasına yönelik adımlar atılmıştır. Bu çabalar, Avrupa Konseyi üye devletlerinin liderlerinin bir araya geldiği 1993 Viyana zirvesinin ardından hazırlanan Viyana Deklarasyonu ile sonuca ulaşmıştır. Bildirge, azınlık haklarını ele almakta ve azınlıkların korunmasının Avrupa’da istikrar ve demokrasi için çok önemli olduğunu vurgulamaktadır. Sonuç olarak, Bakanlar Komitesi bu konuda bir sözleşme taslağı hazırlamakla görevlendirilmiştir. Nihayetinde Ulusal Azınlıkların Korunmasına İlişkin Çerçeve Sözleşme 1995 yılında imzaya açılmış ve 1998 yılında 12 üye devletin onaylamasıyla yürürlüğe girmiştir. Giriş bölümünden de anlaşılacağı üzere Çerçeve Sözleşme, önceki BM düzenlemeleri ve AGİT Kopenhag Belgesi temel alınarak hazırlanmıştır. Ancak metinde “ulusal azınlık” tanımı yer almamaktadır. Sözleşme’nin hükümleri incelendiğinde, azınlık haklarının korunmasına yönelik hedefleri ve çerçeveyi ortaya koyan belirli kurallardan ziyade ilkelere öncelik verildiği görülmektedir. Sonuç olarak, Çerçeve Sözleşme doğrudan uygulanabilir haklar tesis eden bir metin olmaktan ziyade programatik bir araç olarak hizmet etmekte ve doğrudan uygulanabilir kurallar içermemektedir.

Çerçeve Sözleşme’nin izleme organı, taraf devletler tarafından alınan tedbirlerin yeterliliğini değerlendirmekten sorumlu olan Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’dir. İzleme mekanizması, taraf devletlerin Avrupa Konseyi Genel Sekreterine 5 yıllık periyodik raporlar sunmasını gerektiren bir raporlama sistemi aracılığıyla işlemektedir. Ayrıca, Bakanlar Komitesi’ne denetim rolünde yardımcı olan ve alanında uzman kişilerden oluşan bir Danışma Komitesi bulunmaktadır. Ancak, izleme yetkisinin gözlem ve değerlendirmeyle sınırlı olması ve siyasi bir organ olan Bakanlar Komitesi’ne verilmiş olması nedeniyle, mekanizma etkisiz olmakla ve hukuki olmaktan ziyade ağırlıklı olarak siyasi bir nitelik taşımakla eleştirilmektedir.

III. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı ve Azınlıkların Korunması

SSCB ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki gerginlikler 1970’lere girerken azalmaya başladığında, hem Doğu hem de Batı blokları tarafından yayınlanan bir dizi bildiri, 1973 ve 1975 yılları arasında Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı’nın toplanmasına yol açtı. Sonuç olarak, Helsinki Nihai Senedi, konferansa katılan 35 ülke tarafından imzalanmıştır. Bir konferans olarak başlayan bu süreç, 1994 Budapeşte Zirvesi’nde Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) adını alarak resmen kurumsallaşmıştır. Örgüt, güvenlik, ekonomik ve insani boyutlar olarak adlandırılan üç ana alanda çalışmalarını sürdürmektedir.

Helsinki Nihai Senedi, yasal olarak bağlayıcı bir uluslararası anlaşma değildir. Devletlerin egemen eşitliği, güç kullanımının yasaklanması, sınırların dokunulmazlığı, toprak bütünlüğü ve insan hakları gibi konuları ele alan on ilkeden oluşan Nihai Senet’in yedinci ilkesi, dördüncü paragrafında azınlık haklarına değinmektedir. Bu hükme göre, ulusal azınlıklara sahip katılımcı devletler, bu azınlıklara mensup bireylerin kanun önünde eşitlik hakkına saygı göstermeli ve yasal çıkarlarını korurken insan haklarından ve temel özgürlüklerden yararlanmalarını sağlamak için mevcut tüm olanakları seferber etmelidir. Bu özelliklere ek olarak, Nihai Senet’te  yer alan ulusal azınlıkların tanımı, BM Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin (ICCPR) 27. maddesinde yer alan tanım kadar kapsamlıdır. Ayrıca, devletlere yüklediği yükümlülükler nedeniyle, Kanun sadece ayrımcılığı yasaklamaktan daha yüksek bir standardı ifade etmekte ve onu azınlıkların korunmasına ilişkin en önemli belgelerden biri haline getirmektedir.

Sovyetler Birliği’nin dağılması ve ardından gelen geçiş döneminin ardından AGİT üyesi ülkeler, Kopenhag’da düzenlenen İnsani Boyut Konferansı’nın ardından azınlık haklarına ilişkin hükümler içeren Kopenhag Belgesi‘ni kabul etmişlerdir. Kopenhag Nihai Senedi’nin Dördüncü Kısmı’nın 30 ila 40. maddeleri, Avrupa’daki azınlıkların haklarını yeniden teyit etmiş ve ulusal azınlıkların desteklenmesi için temel ilkeleri belirlemiştir.

Daha sonra, 1992 yılında Helsinki’de düzenlenen Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı’nın (AGİK) dördüncü takip toplantısında, örgüt içinde yapısal reformların uygulanmasına karar verilmiş ve azınlık sorunlarını ele almak için bir platform olarak Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiserliği (HCNM) kurulmuştur. Yüksek Komiser’in görevi, azınlıkları ilgilendiren anlaşmazlıklar krize veya çatışmaya dönüşmeden önce gerekli tüm önlemleri almaktır. HCNM bağımsız olarak çalışır ve AGİT Daimi Konseyi’nin veya müdahale etmek için ilgili devletin onayına gerek duymaz. Ofis, Lahey’de bulunup, yaklaşık 30 uzmandan oluşmaktadır. Yetki belgesi, kurumu “mümkün olan en erken aşamada çatışmayı önleme aracı” olarak tanımlamakta ve gerilimi azaltmayı ve AGİT’i ortaya çıkan risklere karşı uyarmayı amaçlamaktadır.

Özellikle, AGİT kendi yetkisi altında biri 1999 yılında Eski Yugoslav Makedonya Cumhuriyeti ve diğeri 2010 yılında Kırgızistan için olmak üzere iki resmi erken uyarı yayınlayarak çatışmaların tam ölçekli krizlere dönüşmesini önlemedeki proaktif rolünü vurgulamıştır. HCNM bireysel vakalar, terör eylemleri ya da şiddete göz yuman örgütlerle ilgilenmez. Bunun yerine, eşit haklar ve azınlıkların ulusal çerçevelere entegrasyonunu sağlayan politikaları teşvik ederek yapısal çatışmaların önlenmesine odaklanır. Ayrıca Yüksek Komiser, AGİT Tavsiyeleri başlığı altında tematik metinler üretmektedir. Uzmanlar tarafından hazırlanan bu metinler hak temelli ve daha kesin hukuki belgelerdir. Kılavuz niteliğinde olan bu metinler, azınlıklar için eğitim, dil, medya ve adalete erişim gibi konuları kapsamakta olup, bugüne kadar toplam on metin yayınlanmıştır.

Bununla birlikte, bu aktif çabalara rağmen, AGİT’in azınlık haklarının korunması üzerindeki etkisi, ürettiği belgelerin uluslararası hukuka göre bağlayıcı yetkiye sahip olmaması nedeniyle sınırlı kalmaktadır.

IV. Sonuç

AGİT ve Avrupa Konseyi, Avrupa çerçevesinde azınlıkların korunması ve çatışmaların önlenmesi konularında önemli ancak farklı roller oynamaktadır. Her iki örgüt de istikrar, eşitlik ve insan haklarına katkıda bulunurken, yaklaşımları, uygulama mekanizmaları ve genel etkinlikleri önemli ölçüde farklılık göstermektedir.

AGİT, öncelikle siyasi taahhütler ve bağlayıcı olmayan tavsiyeler yoluyla faaliyet göstermekte ve ortaya çıkan gerilimleri ele almak için esnekliğe ve çatışmalara hızlı müdahaleye dayanmaktadır. Çatışmaların önlenmesi ve güvenliğe odaklanması, AGİT’i özellikle Avrupa, Orta Asya ve Kuzey Amerika’yı kapsayan daha geniş bir coğrafi alanda kriz yönetiminde değerli bir aktör haline getirmektedir. Bununla birlikte, üye devletlerin gönüllü uyumuna bağlı olduğu için en büyük sınırlaması yasal yetkisinin olmamasıdır.

Buna karşılık, Avrupa Konseyi yasal olarak bağlayıcı antlaşmaları yürürlüğe koymakta ve insan hakları, kültürel koruma ve eşitliği korumak için yargı ve izleme mekanizmalarını kullanmaktadır. Bu da Konsey’e güçlü yasal uygulama kabiliyeti kazandırarak üye devletlerin daha fazla hesap verebilir olmasını sağlamaktadır. Bununla birlikte, devlet işbirliğine dayanması potansiyel bir zayıflık olmaya devam etmektedir, çünkü etkinliği hükümetlerin yönetmeliklerini uygulama ve bunlara uyma istekliliğine bağlıdır.

Sonuç olarak, AGİT’in gücü, uyum sağlama yeteneği ve proaktif çatışma önleme stratejilerinde yatarken, Avrupa Konseyi azınlık haklarının korunması için daha yapılandırılmış bir yasal çerçeve sunmaktadır. Bu kurumlar birlikte, Avrupa’da ve ötesinde azınlıkların korunması, çatışma çözümü ve insan haklarının uygulanmasının farklı yönlerini ele alarak birbirlerini tamamlamaktadır. Bununla birlikte, azınlık haklarının tam olarak güvence altına alınması için, hem bağlayıcı yasal taahhütlerin hem de proaktif çatışma önleme tedbirlerinin etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak için yasal yaptırım ve önleyici diplomasi arasında daha güçlü bir sinerji gereklidir. Bu bağlamda, azınlıkların maruz kalabileceği ağır ihlaller bakımından İnsanlığa Karşı Suç ve Soykırım Suçu başlıklı yazımıza da göz atabilirsiniz.

AB VE AGİT ÇERÇEVESİNDE AZINLIKLARIN KORUNMASI yazısı ilk önce Dike Hukuk üzerinde ortaya çıktı.