Elektrik piyasasında üretim faaliyetleri, gelişen teknolojik altyapı ve lisanslama süreçlerinde gerçekleşen serbestleşme eğilimleriyle birlikte önemli bir dönüşüm sürecine girmiştir. Toplayıcılık faaliyetleri de aynı şekilde artmıştır. Bu dönüşüm, özellikle Dağıtık Enerji Kaynakları bakımından kendini göstermekte ve piyasa dinamiklerinin yönünü belirleyen temel unsurlardan biri olarak öne çıkmaktadır.

Dağıtık Enerji Kaynakları, elektrik şebekesine dağıtım seviyesi üzerinden bağlı bulunan küçük ölçekli üretim tesisleri ve enerji depolama sistemleri unsurlarını ifade etmektedir. Bu kaynaklar, ölçeklerine bağlı olarak bağımsız veya toplayıcı aracılığıyla toplu biçimde işletilmekte; her iki işletme modeli de şebeke esnekliğinin artırılması ve arz güvenliğinin sağlanmasında tamamlayıcı rol üstlenmektedir.

Bununla birlikte, bu kaynaklar küçük ölçekli yapıları nedeniyle gün öncesi, gün içi ve dengeleme piyasaları gibi kısa vadeli piyasalara doğrudan katılım sağlayamamaktadır. Ayrıca, kontrolsüz veya koordinasyonsuz biçimde sisteme dâhil edilmeleri, şebekedeki stresi artırmakta ve dengeleme faaliyetlerinin etkin biçimde yürütülmesini güçleştirmektedir.

Bu çerçevede, dağıtılmış enerjinin üretildiği ve depolandığı dağıtık üretim tesislerinin bir araya getirilmesi ile gerekli altyapı yatırımlarını veya finansmanı tek başına karşılayamayan tüketicilerin de piyasalara dâhil edilmesini sağlamak amacıyla toplayıcılık faaliyetinin geliştirilmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır. Toplayıcı, anlaşmalı olduğu kullanıcıların tüketim ve/veya üretim programlarını yönetme, bu kullanıcılar adına elektrik enerjisi ve/veya kapasitesinin alım-satımına ilişkin piyasa işlemlerini yürütme ve yan hizmet piyasalarına katılım sağlamakla yetkili piyasa aktörüdür.

Toplayıcılık, bu yönüyle hem piyasa katılımını yaygınlaştıran hem de sistem esnekliğini artırarak şebeke dengesine katkı sunan yeni bir piyasa mekanizması niteliği taşımaktadır. Yenilenebilir enerji kaynaklarının enerji arz sistemine entegrasyonunu kolaylaştıran bu faaliyet, aynı zamanda daha yüksek karbon yoğunluğuna sahip üretim yöntemlerinin kullanımını sınırlandırarak enerji dönüşüm sürecine katkıda bulunmaktadır.

Toplayıcılık Lisansı Alabilecek  Kişiler

Toplayıcılık faaliyeti, toplayıcı lisansına sahip veya bu faaliyeti tedarik lisansına dercedilmiş tüzel kişiler tarafından yürütülmektedir.

Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği uyarınca, on yıllık alım garantisi süresini tamamlamış lisanssız üretim tesisleri, toplayıcı lisansı alabilmekte veya tedarik lisansına toplayıcılık faaliyeti dercedilmiş tüzel kişilerin portföyüne dâhil olabilmektedir.

Organize sanayi bölgesi (OSB) tüzel kişiliğine ait lisanssız elektrik üretim tesisleri ile üretim lisansına sahip OSB tüzel kişilikleri, mevcut düzenleme uyarınca toplayıcılık faaliyeti yürütememekte ve bu kapsamdaki piyasa işlemlerine dâhil olamamaktadır.

4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu’nun 20. maddesi uyarınca, OSB’de yer alan katılımcılar altyapı ihtiyaçlarını OSB’nin tesislerinden karşılamakla yükümlüdür. Organize sanayi bölgelerinin (OSB) elektrik üretim faaliyetlerinin öncelikli olarak bölgenin kendi elektrik ihtiyacını karşılaması gerekmektedir. Bu yönüyle OSB’ler, elektrik üretim ve tüketim faaliyetlerini bölge sınırları içerisinde yürütmekle yükümlü olmaları nedeniyle, piyasa ölçeğinde faaliyet gösterebilen diğer katılımcılardan yapısal olarak ayrışmaktadır.

Toplayıcı Portföyü Sınırlamaları

Toplayıcı, portföyünde yer alan şebeke kullanıcıları adına teminat ve dengesizlik de dahil olmak üzere, piyasa işlemlerine ilişkin ilgili mevzuat kapsamındaki tüm yükümlülüklerin yerine getirilmesinden sorumludur.

Bu portföy, elektrik piyasasında toplayıcının yönetiminde bulunan ve anlaşmalı olduğu şebeke kullanıcılarının üretim, tüketim ve depolama tesislerini bir araya getiren bir havuz niteliğindedir. Bir toplayıcının yönetiminde bulunan elektrik üretim tesislerinin toplam kurulu gücü 2000 MW sınırını geçemez.

Tüketim Tesisleri Bakımından Düzenlemeler

Toplayıcı, dağıtım veya iletim şebekesine bağlı tüketim tesislerini kendi portföyü altında toplayabilir. Bu kapsamda, tüketim tesisleri için herhangi bir tüketim veya bağlantı gücü sınırı uygulanmamaktadır.

Toplayıcı, portföyünde yer alan serbest tüketiciler için elektrik enerjisi ve/veya kapasitesi ticareti yapabilir. Talep tarafı katılımı kapsamında portföyüne dahil ettiği tüketim tesislerinin enerji tedarikini gerçekleştirmekle yükümlüdür. Toplayıcı, bu tedarik faaliyetini yürütmek istememesi hâlinde, durumu piyasa işletmecisine bildirmekle yükümlüdür. Bu durumda, portföyünde yer alan tüm tüketim tesislerinin, mevcut tedarikçileriyle yapmış oldukları tedarik sözleşmeleri geçerliliğini sürdürür.

Toplayıcılık faaliyeti yürütme yetkisine sahip tedarikçiler, elektrik tedarik etmek üzere anlaşmalı oldukları ve portföylerinde yer alan şebeke kullanıcılarıyla toplayıcılık hizmeti sözleşmesi yapamazlar.

Toplayıcının portföyünde yer alan tüketim tesisleri, toplayıcının talebi üzerine dengeleme birimi ve/veya yan hizmet birimi olarak kaydedilebilir. Ancak, enerji tedariki toplayıcı tarafından sağlanmayan tüketim tesisleri, dengeleme birimi olarak kaydedilemez ve dengeleme güç piyasasına katılım sağlayamaz.

 Üretim Tesisleri Bakımından Düzenlemeler

Toplayıcı, dağıtım veya iletim şebekesine bağlı elektriksel kurulu gücü 100 MW ve altında olan lisanslı ve işletmedeki elektrik üretim tesisleri ile Elektrik Piyasasında Depolama Faaliyetleri Yönetmeliği kapsamındaki elektrik depolama ünitesi ve/veya tesislerini kendi portföyünde toplayabilir. Müstakil elektrik depolama tesisleri için işletmedeki toplam elektriksel kurulu güç limiti uygulanmaz.

Toplayıcı, dağıtım veya iletim şebekesine bağlı ve on yıllık alım garantisi süresini doldurmuş lisanssız elektrik üretim tesislerini, ihtiyaç fazlası enerjinin yönetilmesi amacıyla kendi portföyünde toplayabilir. Lisanssız elektrik üretim tesisleri için tesis bazında herhangi bir kurulu güç limiti uygulanmaz. Ancak, toplayıcı portföyünde yer alan lisanssız elektrik üretim tesislerinin işletmedeki toplam elektriksel kurulu gücü, belirlenen üst sınır olan 500 MW’ı aşamaz.

Toplayıcı portföyünde yer alan elektrik üretim tesisleri, mevzuatta yer alan şartları sağlamaları halinde dengeleme birimi ve/veya yan hizmet birimi olarak değerlendirilir.

Toplayıcılık Faaliyeti Kapsamında Sözleşmeler

Toplayıcılık faaliyeti yürüten tüzel kişiler, bu faaliyet kapsamında çeşitli sözleşmeleri düzenlemek ve yürütmekle yükümlüdür.

Toplayıcı, toptan satış piyasasında faaliyet gösterebilir ve bu çerçevede ikili anlaşmalar akdedebilir ancak portföy dengeleme amacını aşacak ölçüde toptan satış faaliyeti yürütemez.

Bu sözleşmeler özel hukuk hükümlerine tabi, ticari nitelikteki anlaşmalar olup, Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu’nun onayına tabi değildir.

Toplayıcı, organize toptan elektrik piyasası faaliyetlerine ise, piyasa işletmecisiyle akdettiği piyasa katılım anlaşması ve/veya şebeke işletmecisiyle imzaladığı yan hizmet anlaşması aracılığıyla katılım sağlar.

NOT: Bu yazımız, bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İzinsiz paylaşılması halinde, hukuki süreç başlatılacaktır.

Dike Hukuk ile iletişime geçmek için: https://wa.me/905337608453

ELEKTRİK PİYASALARINDA TOPLAYICILIK FAALİYETİ yazısı ilk önce Dike Hukuk üzerinde ortaya çıktı.

Elektrik piyasalarına değinmeden önce elektrik enerjisinin hukuki niteliğini anlamak gerekir. Yüklü parçacıkların bir iletken üzerinden akmasıyla oluşan bir enerji biçimi olan Elektrik Enerjisi, nitelik olarak Türk Medeni Kanunun 762. Maddesinde taşınmaz mülkiyetinin kapsamına girmeyen doğal güçler olarak taşınır mal olarak sınıflandırılmaktadır.

Yargıtay HGK 2002/4-608 E. , 2002/643 K. , 25.09.2002 T.

“… Menkuller taşınırlar Medenî Kanunun 686. maddesinde; bir yerden diğer yere nakledilebilen eşya ile gayrimenkul mülkiyetine dahil olmayan ve temellüke salih bulunan tabîi kuvvetler olarak tanımlanmıştır. Bu bakımdan bir yerden diğer bir yere bağımsız olarak taşınabilen her türlü maddi eşya (örneğin otomobil, çanta, koltuk, sandalye, buğday, arpa vs.) satımı taşınır satımı niteliğinde olduğu gibi, taşınmaz mülkiyetine dâhil olmayan ve temellüke (mülk edinmeye) elverişli bulunan elektrik, su, havagazı, doğalgaz, elektrik gibi tabîi kuvvetlerin satımı da taşınır satımı niteliğindedir.Bu bakımdan taşınır (menkul) satımını taşınmaz (gayrimenkul) olmayan her şeyin satımıdır şeklinde tanımlamak daha isabetli olur.”

Elektrik Piyasaları Gelişimi

Modern yaşamın temel ihtiyaçlarından biri olan elektrik, güçlü bir ekonomi ve ulusal güvenlik açısından kritik öneme sahiptir. Bu nedenle enerji arzının güvenilir, sürdürülebilir, yeterli ve ekonomik şekilde sağlanması büyük önem taşımaktadır. Elektrik enerjisinin büyük ölçekli olarak depolanamaması ve üretildiği anda tüketilmesi zorunluluğu, elektrik piyasalarında arz ve talep dengesinin sürekli ve gerçek zamanlı olarak sağlanmasını gerekli kılmaktadır. Bu yapısal özellik nedeniyle, gelişen teknoloji ve artan elektrik enerjisi ihtiyacına da yanıt vermek üzere piyasa regülasyonlarının sağlanması için çeşitli piyasalar oluşturulmuştur.

Türkiye’de elektrik piyasası, uzun yıllar boyunca dikey bütünleşik bir yapı altında, Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) çatısı altında yürütülmüştür. 1994 yılında, bu bütünleşik yapıdan uzaklaşmaya yönelik ilk adım atılmış; dağıtım faaliyetleri için Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ), üretim, iletim ve ticaret faaliyetleri için ise Türkiye Elektrik Üretim ve İletim A.Ş. (TEAŞ) kurulmuştur. Bu ayrıştırma süreci, 5 Şubat 2001 tarihli 2001/2026 sayılı  Bakanlar Kurulu Kararı ile daha da derinleştirilmiş; TEAŞ, üç ayrı kamu tüzel kişiliğine bölünerek Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ), Türkiye Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ) ve Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş. (TETAŞ) olarak yeniden yapılandırılmıştır.

Elektriğin kaliteli, sürekli, düşük maliyetli ve çevreyle uyumlu biçimde tüketicilere sunulabilmesi amacıyla; rekabet ortamında, özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösteren, mali açıdan güçlü ve şeffaf bir piyasa yapısının oluşturulmasını öngören 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ise 14/03/2023 tarihinde yürürlüğe konulmuştur.

Elektrik Piyasaları Faaliyetleri

Elektrik piyasasında yürütülebilecek faaliyetler, 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun 4. maddesi uyarınca lisansa tabi alanlarla sınırlandırılmıştır. Bu çerçevede, yalnızca Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından lisanslandırılan tüzel kişiler; üretim, iletim, dağıtım, toptan satış, perakende satış, piyasa işletimi, ithalat, ihracat ve toplayıcılık faaliyetlerini yürütebilmektedir. Piyasada yer alacak aktörlerin tabi olacağı usul ve esaslar ise ilgili ikincil mevzuatla ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Lisanssız elektrik üretimine ilişkin düzenlemeler bu çalışmanın kapsamı dışında tutulmuş olup, ayrı bir yazıda ele alınmaktadır.

Piyasa İşletim Faaliyeti

Elektrik Piyasası Kanunu’nun 11. maddesi uyarınca, piyasa işletim faaliyeti; organize toptan elektrik piyasalarının işletilmesi ile bu piyasalarda yürütülen işlemlerin mali uzlaştırılması ve ilgili diğer mali işlemlerin gerçekleştirilmesinden oluşmaktadır. Bu faaliyetin yerine getirilmesi amacıyla, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve özel hukuk hükümlerine tabi olmak üzere, “Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi” (EPİAŞ) unvanı altında bir anonim şirket kurulacağı düzenlenmiştir.6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tabi özel hukuk tüzel kişisi statüsünde faaliyet gösteren EPİAŞ, 12 Mart 2015 tarihinde tescil edilerek resmen faaliyete geçmiştir.

EPİAŞ, piyasa işletim lisansında yer alan enerji piyasalarının, piyasa ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde etkin, şeffaf ve güvenilir biçimde planlanması, kurulması, geliştirilmesi ve işletilmesini; eşit taraflar arasında ayrım gözetmeksizin güvenilir referans fiyatların oluşumunun sağlanmasını ve artan piyasa katılımcı sayısı, ürün çeşitliliği ile işlem hacmi doğrultusunda likiditenin en üst düzeye ulaştığı, piyasa birleşmeleri yoluyla ticarete imkân tanıyan bir piyasa işletmecisi olmayı amaçlamaktadır.

Toptan Elektrik Piyasaları

Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği’nin 4. maddesi uyarınca, toptan elektrik piyasası; elektrik enerjisi, kapasitesi ya da bunlara dayalı türev ürünlerin toptan alış ve satışının gerçekleştirildiği piyasaları ifade etmektedir. Mevzuat uyarınca, ikili anlaşmalar piyasası ve tezgah üstü piyasalar dışında kalan tüm yapılandırılmış ve merkezi şekilde işletilen piyasalar, organize toptan elektrik piyasaları kapsamında değerlendirilmektedir.

Avrupa Birliği, toptan enerji piyasalarını tanımlarken 1227/2011 sayılı Toptan Enerji Piyasasında Bütünlük ve Şeffaflığa İlişkin Yönetmelik (REMIT) kapsamında, “toptan enerji piyasası” terimini herhangi bir ayrıma gitmeksizin, Birlik sınırları içerisindeki tüm toptan enerji ürünlerinin işlem gördüğü piyasaları kapsayacak şekilde tanımlamıştır.

Organize Toptan Elektrik Piyasaları

EPİAŞ, Borsa İstanbul Anonim Şirketi ve Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) tarafından işletilen piyasalar dışında kalan organize toptan elektrik piyasalarının işletim faaliyetini yürütmektedir.  Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi Teşkilat Yapısı ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmeliğin 4. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi uyarınca, organize toptan elektrik piyasaları;

• Elektrik enerjisi, kapasitesi veya perakende alış satışının gerçekleştirildiği ve piyasa işletim lisansına sahip merkezi bir tüzel kişi tarafından organize edilip işletilen;

– Gün Öncesi Piyasası,

– Gün İçi Piyasası ve

– Fiziksel teslimat gerektiren ileri tarihli diğer elektrik piyasalarını,

• Sermaye piyasası aracı niteliğindeki standardize edilmiş elektrik sözleşmeleri ile dayanağı elektrik enerjisi ve/veya kapasitesi olan türev ürünlerin işlem gördüğü piyasaları,
• Borsa İstanbul Anonim Şirketi tarafından işletilen piyasaları
• TEİAŞ tarafından organize edilip işletilen dengeleme güç piyasası ve yan hizmetler piyasası gibi elektrik piyasaları olarak belirlenmiştir.

Elektrik piyasaları ve satış işlemleri bakımından ikili anlaşmalar ayrı bir yazıda ele alınacaktır.

NOT: Bu yazımız, bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İzinsiz paylaşılması halinde, hukuki süreç başlatılacaktır.

Dike Hukuk ile iletişime geçmek için: https://wa.me/905337608453

ELEKTRİK PİYASALARI HUKUKİ DEĞERLENDİRMESİ yazısı ilk önce Dike Hukuk üzerinde ortaya çıktı.